0

آموزش علوم تجربی هفتم فصل ۱۴

جانداران تک یاخته‌ای چون با محیط اطراف در تماس‌اند، مواد مورد نیاز خود را به طور مستقیم از محیط می‌گیرند و مواد زائد را نیز به همان محیط می‌فرستند. ولی جانداران پریاخته‌ای مثل بدن ما که همهٔ یاخته‌های آن با محیط ارتباط ندارند، لازم است دستگاهی به کمک آنها بیاید تا نیازهایشان تأمین شود. این دستگاه همان دستگاه گردش مواد است.
در این فصل با اجزای دستگاه گردش مواد و وظایف آن بیشتر آشنا می‌شوید.

رابط بین همۀ دستگاه‌های بدن

در فصل قبل گفتیم که مواد مغذّی پس از گوارش جذب می‌شوند؛ اما این مواد چگونه به تک تک یاخته‌های بدن می‌رسند؟ یاخته‌ها افزون بر مواد مغذّی به اکسیژن نیز نیاز دارند و لازم است کربن دی‌اکسید تولید شده و مواد زائد را از خود دور کنند. این نیازها چگونه تأمین می‌شوند؟ برای رسیدن به این اهداف، دستگاه گردش مواد به کمک یاخته‌ها می‌آید.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

گفت‌وگو کنید (صفحهٔ ۱۱۸ کتاب درسی)

به نظر شما دستگاه گردش مواد باید چه بخش‌هایی با چه مشخصاتی داشته باشد؟
۱- مایعی که مواد توسط آن جریان داشته باشند. (خون)
۲- لوله‌هایی که خون در آنها جریان داشته باشند. (رگ)
۳- بخشی که مانند تلمبه عمل کند و خون را در تمام بدن به گردش در آورد. (قلب)

دستگاه گردش مواد برای اینکه بتواند با تمام یاخته‌های بدن ارتباط برقرار کند به مایعی نیاز دارد تا مواد را با خود جابه‌جا کند. این مایع در بیشتر جانوران، خون است. دستگاه گردش مواد در انسان شامل قلب، رگ‌ها و خون است.

خون در شبکه‌ای از لوله‌های مرتبط با هم جریان دارد. به این لوله‌ها، رگ‌های خونی می‌گویند. همچنین برای به گردش در آوردن این مایع درون رگ‌ها به نوعی پمپ نیاز است که همان قلب است.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

دستگاه گردش خون

قلب

کدام تلمبه می‌تواند سالانه حدود ۲ میلیون لیتر مایع را جابه‌جا کند؛ در حالی که کمتر از ۳۰۰ گرم وزن دارد؟ قلب ما این کار را انجام می‌دهد. قلب با ضربان خود، خون را با فشار به درون رگ‌ها و اندام‌ها می‌فرستد و چون رگ‌ها به هم مرتبط‌اند، خون دوباره به قلب برمی‌گردد و این کار، پیوسته تکرار می‌شود.

آیا می‌دانید
برخی جانوران به جای خون در بدن خود آب را به گردش در می‌آورند؛ مثل اسفنج‌ها و کیسه‌تنان.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

فعّالیت (صفحهٔ ۱۱۸ کتاب درسی)

به صدای قلب گوش دهید: با استفاده از گوشی پزشکی صدای قلب خود و دوستانتان را بشنوید. در کجای سینه صدای قلب بهتر شنیده می‌شود؟ سعی کنید تعداد ضربان قلب خود را در یک دقیقه بشمارید.
قلب در سمت چپ سینه قرار دارد، به طوری که رأس آن به سمت چپ و پایین قرار می‌گیرد. همواره بخشی از آن در حال فعالیت و بخشی در حال استراحت است. معمولاً پزشکان برای شنیدن صدای قلب از محل‌های مختلفی برای گوش دادن و تمرکز کردن روی صدای دریچه‌های مختلف به قلب بیمار گوش می‌دهند. در یک فرد عادی، گوش دادن به قلب در ۴ نقطه (مربوط به هر کدام از دریچه‌های قلب) امکان پذیر است. نبض فرد سالم، به طور طبیعی بین ۶۰ تا ۸۰ ضربان در دقیقه است.

قلب، تلمبه‌ای ماهیچه‌ای و توخالی است و چهار حفره دارد، دو حفره در بالا و دو حفره در پایین. حفره‌های بالایی و پایینی با کمک دریچه‌هایی با هم ارتباط دارند.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

حفره‌ها و دریچه‌های قلب

اطلاعات جمع‌آوری کنید (صفحهٔ ۱۱۹ کتاب درسی)

درون قلب، دریچه‌های دهلیزی – بطنی و سینی قرار دارند. به نظر شما وجود این دریچه‌ها چه اهمیتی دارد؟ با استفاده از منابع مختلف دربارهٔ این دریچه‌ها اطلاعاتی را جمع‌آوری و در کلاس گزارش کنید.
جریان خون به علت وجود دریچه‌های یک طرفه ما بین حفره‌های قلب و عروق خونی بزرگ، یک طرفه می‌باشد. چهار دریچه که ما بین حفره‌های قلبی و سرخرگ‌های بزرگ قرار دارند، باعث حرکت متوالی خون، بین قلب و شش‌ها و عدم برگشت خون به عقب می‌شوند. ساختار و عملکرد دریچه‌های قلبی با یکدیگر متفاوت است. در ابتدای سرخرگ‌ آئورت و ابتدای سرخرگ ششی دریچه‌های سینی شکل دیده می‌شود. این دریچه‌ها در هنگام ورود خون به سرخرگ‌ها باز می‌شوند و به گونه‌ای هستند که از بازگشت خون از سرخرگ‌ها به درون بطن‌ها جلوگیری می‌کنند.
دریچه‌های دهلیزی – بطنی به صورت یک‌طرفه خون را از دهلیزها به بطن‌ها عبور می‌دهند و بسته می‌شوند. این دریچه‌ها شامل دریچه‌ٔ دو لختی بین دهلیز چپ و بطن چپ و دریچه‌ٔ سه لختی، بین دهلیز راست و بطن راست است. این دریچه‌ها فاقد بافت ماهیچه‌ای هستند و جهت جریان خون؛ آنها را باز یا بسته می‌کند. دریچه‌ها به وسیله‌ی رشته‌هایی به برجستگی‌های ماهیچه‌ای دیواره‌ٔ داخلی قلب اتصال دارند.

بافت‌های تشکیل دهندۀ قلب

بخش عمدهٔ قلب از نوعی بافت ماهیچه‌ای تشکیل شده است که به آن ماهیچهٔ قلبی می‌گویند. درون حفره‌های قلب را بافت پوششی می‌پوشاند که در تشکیل دریچه‌های قلبی نیز شرکت می‌کنند. وجود بافت پیوندی در اطراف قلب نیز به حفاظت از آن کمک می‌کند. وقتی بافت ماهیچه‌ای قلب منقبض می‌شود، نیرویی ایجاد می‌کند که به خون فشار می‌آورد و آن را به درون سرخرگ‌ها می‌راند.

آزمایش کنید (صفحهٔ ۱۱۹ کتاب درسی)

وسایل و مواد: قلب گوسفند، قیچی، گُمانه (سوند)
روش آزمایش
۱- با کمک معلّم خود ابتدا جلو و عقب قلب، سپس چپ و راست قلب را مشخص کنید. سطح جلویی حالت محدب دارد ولی سطح عقبی حالت مسطح دارد. رگ‌های کرونر در سطح جلویی اُریب هستند ولی در سطح عقبی عمودی هستند. در نمای شکمی بیشتر سرخرگ‌ها دیده می‌شوند و در نمای پشتی بیش‌تر سیاهرگ‌ها دیده می‌شوند.
۲- با توجه به ضخامت دیواره و میزان خاصیت ارتجاعی رگ‌ها، سرخرگ‌ها را از سیاهرگ‌ها تشخیص دهید. سرخرگ‌ها دیواره‌ ماهیچه‌ای، قطورتر و محکم‌تر و دهانه رگ گرد و کوچک است. ولی سیاهرگ‌ها دیواره شل، نازک و نرم یا دهانه بیضی و بزرگ دارند.
۳- با راهنمایی معلّم، برش‌هایی در قلب ایجاد کنید تا بتوانید حفره‌ها، دریچه‌ها و رگ‌های مختلف قلب را تشخیص دهید. در امتداد سوندی که به آرامی از سرخرگ‌ها وارد قلب کرده‌ایم قلب را برش می‌دهیم و دریچه‌ٔ بین دهلیز و بطن و دیواره بطن راست و چپ کاملاً مشخص می‌شوند.
۴ -سمت چپ و راست قلب را با هم مقایسه کنید. چه تفاوتی با هم دارند؟ چرا؟ دو بطن چپ و راست ضخامت یکسانی ندارند. ضخامت دیواره‌ٔ بطن چپ نسبت به بطن راست بیشتر است، زیرا بطن چپ، خون را به تمام بدن پمپ می‌کند. در حالی که بطن راست خون را فقط تا شش‌ها پمپ می‌کند.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

رگ‌های قلب

سرخرگ‌ها خون را از قلب خارج می‌کنند و سیاهرگ‌ها خون را به قلب بر می‌گردانند. مهم‌ترین رگ‌های قلب را در شکل زیر می‌بینید. رگ‌هایی که به بافت قلب خون رسانی می‌کنند، اکلیلی (کرونر) نامیده می‌شوند.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

قلب و رگ‌های آن

تیره و روشن

هریک از بخش‌های چپ و راست قلب، فعّالیت مستقلی دارند. با توجه به شکل زیر می‌توانید تفاوت عمل این دو بخش را مشخص کنید.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

گردش عمومی و ششی

خونی که در سمت چپ قلب وجود دارد، اکسیژن بیشتری دارد و روشن است. این خون از طریق بزرگ سرخرگ و آئورت به تمام بدن فرستاده می‌شود تا نیاز یاخته‌های بدن را به مواد مغذّی و اکسیژن تأمین کند (گردش عمومی خون).

در سمت راست قلب، خون تیره (دارای کربن دی‌اکسید) جریان دارد. این خون را بزرگ سیاهرگ‌ها به دهلیز راست می‌آورند. این خون، که اکسیژن کمتری دارد، وارد بطن راست می‌شود و از طریق سرخرگ ششی به شش‌ها می‌رود تا از آنجا اکسیژن را جذب کند. خون اکسیژن‌دار و روشن از طریق سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ، و سپس به بطن چپ می‌رود تا دوباره در بدن به گردش درآید (گردش ششی خون).

فعّالیت (صفحهٔ ۱۲۰ کتاب درسی)

دربارهٔ درستی یا نادرستی عبارت زیر در گروه خود گفت‌وگو کنید.
الف) همهٔ سرخرگ‌ها خون روشن و همهٔ سیاهرگ‌ها خون تیره دارند. نادرست است. سرخرگ آئورت خون روشن دارد، اما سرخرگ ششی خون تیره دارد. بزرگ سیاهرگ‌ها خون تیره دارند، اما سیاهرگ‌ ششی خون روشن دارد.
ب) مسیر حرکت خون در حفره‌ها، دریچه‌ها و رگ‌های اصلی قلب را با ذکر نام و با استفاده از پیکان، مشخص، و دربارهٔ درستی آن در گروه خود گفت‌وگو کنید.در گزارش خود خون تیره و روشن را با رنگ‌های مختلف نشان دهید.
بخش چپ و راست قلب هر کدام فعالیت مستقل دارند. خونی که در سمت چپ قلب وجود دارد اکسیژن بیشتری دارد و روشن است. این خون توسط سرخرگ آئورت به تمام بدن فرستاده می‌شود. در سمت راست قلب، خون تیره (دارای دی‌اکسید) جریان دارد. این خون را بزرگ سیاهرگ به دهلیز راست می‌آورند، سپس وارد بطن راست شده و توسط سرخرگ ششی، به شش‌ها می‌رود تا اکسیژن جذب کند. لازم به ذکر است خون روشن از طریق سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ و سپس به بطن چپ می‌روند تا دوباره در بدن به گردش درآید.

فکر کنید (صفحهٔ ۱۲۰ کتاب درسی)

در شکل زیر مراحل کار قلب را مشاهده می‌کنید. به مجموع این سه مرحله ضربان قلب می‌گویند. خون در هر مرحله چه مسیری را طی می‌کند؟

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

۱- انقباض دهلیزها (۱/۰ ثانیه): خون از دهلیز راست وارد بطن راست و از دهلیز چپ وارد بطن چپ می‌شود.
۲- انقباض بطن‌ها (۳/۰ ثانیه): خون از بطن راست وارد سرخرگ ششی و از بطن چپ وارد سرخرگ آئورت می‌شود.
۳- استراحت عمومی یا انبساط عمومی قلب (۴/۰ ثانیه): خون از بزرگ سیاهرگ‌ها وارد دهلیز راست و از سیاهرگ‌های ششی وارد دهلیز چپ می‌شود.

آیا می‌دانید
برخی جانوران مانند حشرات مویرگ ندارند. در این جانوران خون از سرخرگ خارج می‌شود و در اطراف یاخته‌ها قرار می‌گیرد. خون بعد از تبادل مواد با یاخته‌ها وارد سیاهرگ می‌شود. به این نوع گردش خون، گردش خون باز می‌گویند.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

رگ‌های بدن

در دستگاه گردش مواد سه نوع رگ وجود دارد: سرخرگ، سیاهرگ و مویرگ. همان‌طور که در تشریح قلب دیدید، سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها با هم متفاوت‌اند. سرخرگ‌ها دیوارهٔ ضخیم و قابل ارتجاع دارند ولی سیاهرگ‌ها دیوارهٔ نازک‌تری دارند و خاصیت ارتجاعی آنها نیز کمتر است.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

مقایسه رگ‌های خونی

سرخرگ‌ها پس از ورود به هر اندام انشعاب زیادی پیدا می‌کنند و به مویرگ‌ها تبدیل می‌شوند. دیواره مویرگ‌ها فقط از یک لایهٔ بافت پوششی ساخته شده است. این دیواره‌ها به قدری نازک و نفوذ پذیرند که مواد می‌توانند از آن خارج یا به آن وارد شوند؛ سپس مویرگ‌ها با اتصال به همدیگر سیاهرگ را به وجود می‌آورند که خون را از اندام خارج می‌کنند.

فعّالیت (صفحهٔ ۱۲۲ کتاب درسی)

با توجه به شکل‌های قبل و تشریح قلب که انجام دادید در جدول زیر مشخص کنید کدام ویژگی به سرخرگ و کدام به سیاهرگ مربوط است.

ویژگی سرخرگ سیاهرگ
به بطن‌ها متصلند. *  
به دهلیزها متصلند.   *
خون را از قلب خارج می‌کنند. *  
خون را به قلب باز می‌گردانند.   *
خون را به سایر اندام می‌برند. *  
خون را از اندام‌ها خارج می‌کنند.   *

نبض چگونه به وجود می‌آید؟

قلب در هر ضربان، یک بار خون را با فشار به درون سرخرگ‌ها می‌فرستد. خون متناسب با کار قلب بر دیوارهٔ سرخرگ‌ها فشار می‌آورد که درنتیجهٔ آن قطر سرخرگ به طور متناوب کم و زیاد می‌شود. تنگ و گشاد شدن سرخرگ‌ها به صورت موجی در طول سرخرگ به حرکت در می‌آید. این وضعیت به صورت نبض در نقاطی از بدن احساس می‌شود که با استفاده از آن می‌توانیم تعداد نبض را اندازه‌گیری کنیم.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

احساس نبض

فعّالیت (صفحهٔ ۱۲۲ کتاب درسی)

– نبض خود را حداقل در سه نقطه بدن حس و شمارش کنید. نبض در هر قسمت که سرخرگ از روی استخوان عبور می‌کند به راحتی لمس می‌شود: مانند مچ دست راست در امتداد انگشت شست، گیج گاه بالای قسمت انتهایی ابرو، ناحیه‌ داخلی غوزک پا، سمت راست گردن.
– پزشکان به جای استفاده از گوشی برای شمارش ضربان قلب از نبض استفاده می‌کنند؛ چرا؟ زیرا، نبض جنبیدن رگ در اثر تپش قلب است. با هر تپش قلب بطن‌ها منقبض می‌شوند و با شدت، خون را از قلب بیرون می‌رانند و وارد شریان‌ها می‌کنند. بنابریان تعداد ضربان قلب با نبض یکسان است و می‌توان برای شمارش ضربان قلب از نبض استفاده کرد.
– نبض خود و دوستانتان را قبل و بعد از مدتی که دویدید، اندازه بگیرید. چرا نبض در شرایط مختلف متفاوت است؟ وقتی بدن نیاز به خون و اکسیژن بیشتر داشته باشد، کار قلب زیاد شده و تندتر می‌زند. ورزش، هیجان، عصبانیت و زیاد خوردن غذا کار قلب را بیش‌تر می‌کنند و تعداد ضربان قلب را افزایش می‌دهد.

خون

در بدن ما حدود پنج لیتر خون جریان دارد. خون نوعی بافت پیوندی است که از یک بخش مایع به نام خوناب (پلاسما) و یک بخش یاخته‌ای ساخته شده است. خوناب بخش مایع خون است و از آب، مواد محلول به ویژه قند، نمک و پروتئین تشکیل شده است. یاخته‌های خونی در خوناب شناورند.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

الف) یاخته‌های خون

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 14

ب) یاخته‌های خون

خون با انتقال مواد، ارتباط بین دستگاه‌های متفاوت بدن را برقرار می‌کند و در ایمنی بخشی و تنظیم دمای بدن نقش اساسی دارد.

آیا می‌دانید
فشارخون نیرویی است که از طرف خون بر دیوارهٔ رگ وارد می‌شود. معمولاً مقدار فشار خون را با واحد میلی‌متر جیوه و با دو عدد نشان می‌دهند؛ مثلاً فشار خون طبیعی ۱۲۰ بر ۸۰ میلی‌متر جیوه است.

آیا می‌دانید
چرا وقتی مدت طولانی ایستاده‌اید یا روی صندلی نشسته‌اید، پاهای شما ورم می‌کند؟ توجه کنید انقباض ماهیچه‌ها و حرکت دادن پا به جریان خون در سیاهرگ‌های آن کمک می‌کند و عدم تحرک، سبب تجمع خون در آنها می‌شود. برای جلوگیری از این حالت باید با حرکت دادن یا قدم زدن وضعیت خود را برای مدتی تغییر دهیم.

یاخته‌های خونی

در جدول زیر انواع یاخته‌های خونی و کار آنها نشان داده شده است.

نوع یاخته شکل کار
گویچه‌های قرمز سکه مانند با وسط فرو رفته انتقال گازهای تنفسی (اکسیژن و کربن‌دی‌اکسید) در خون
گویچه‌های سفید تقریبا کروی شکل دفاع از بدن دربرابر عوامل بیگانه مثل میکروب‌ها
گرده (پلاکت) ها بسیار ریزند وشکل بخصوصی ندارند دخالت در انعقاد خون هنگام خونریزی
جلوگیری از هدر رفتن خون

فعّالیت (صفحهٔ ۱۲۳ کتاب درسی)

با استفاده از تیغه‌های آمادهٔ خونی که در آزمایشگاه دارید، می‌توانید انواع یاخته‌های خونی را در زیر میکروسکوپ ببینید. تهیهٔ این تیغه‌ها از آزمایشگاه‌های تشخیص طبی آسان است.

اطلاعات جمع‌آوری کنید (صفحهٔ ۱۲۳ کتاب درسی)

الف) در مورد تعداد انواع یاخته‌های خونی تحقیق، و گزارش خود را به کلاس ارائه کنید.
سلول‌های خونی شامل: گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها هستند.
گلبول‌های سفید که انواع آن با هسته‌های چند قسمتی به تعداد ۶ تا ۷هزار، در میلی‌متر مکعب خون دیده می‌شوند.
گلبول‌های قرمز مانند سکه‌ای هستند که از وسط فرو رفته‌اند و بدون هسته دیده می‌شوند. تعداد آنها حدوداً ۵ میلیون در میلی‌متر مکعب خون است.
پلاکت‌ها که کوچک‌ترین سلول‌های خونی‌اند، حدوداً ۲۵ هزار در میلی‌متر مکعب خون دیده می‌شوند.
ب) در گزارش‌های آزمایش خون دو اصطلاح RBC و WBC دیده می‌شود. دربارهٔ آنها تحقیق، و نتیجه را به کلاس گزارش کنید.
RBC: مخفف سلول قرمز خون (Red Blood Cell) است. این سلول‌های قرمز یا همان گلبول‌های قرمز، در واقع اصلی‌ترین قسمت خون و عامل رنگ قرمز آن هستند. خود این رنگ قرمز به دلیل وجود ماده‌ای به نام هموگلولین است که به گلبول قرمز کمک می‌کند تا اصلی‌ترین وظیفه خود، یعنی حمل و نقل اکسیژن و کربن دی‌اکسید را انجام دهد. گلبول‌های قرمز، اکسیژن را از شش‌ها به بقیهٔ سلول‌های بدن حمل می‌کنند. مقادیر طبیعی آنها بین ۴ تا ۵ میلیون در هر میلی‌متر مکعب خون است.
WBC: مخفف سلول سفید خون است. اندازه‌گیری مقدار گلبول‌های سفید خون، یکی از روش‌های اصلی برای تعیین وجود عفونت در بدن است. چون این سلول‌‌ها که جزء سیستم دفاعی بدن هستند، در بیماری‌های عفونی و غیر عفونی واکنش‌های مختلفی از خود نشان می‌دهند. شمارش WBC دو جز دارد: یکی مقدار کلی گلبول‌های سفید در یک میلی‌متر خون و دوم شمارش جزء به جز این سلول‌ها، چون گلبول‌های سفید خون پنج نوع مختلف دارند که کم و زیاد شدن هر کدام از این انواع، معنی خاص خود را خواهد داشت. مقادیر طبیعی گلبول‌های سفید در بزرگسالان و کودکان بزرگ‌تر از ۲ سال، بین ۶ تا ۷ هزار در هر میلی‌متر مکعب خون طبیعی است.

ارسال نظر

error: سایت در برابر کپی برداری محافظت شده است