0

آموزش علوم تجربی هفتم فصل ۱۲

نان و پنیر و سبزی میان وعدهٔ سالمی است. برای اینکه موادمغذّی آن به یاخته‌های بدن ما برسند، ابتدا باید ریز و خرد شود. این کار را چه دستگاهی در بدن ما انجام می‌دهد؟ این دستگاه از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است و چه ویژگی‌هایی دارد؟ در این فصل با اجزا و کار دستگاه گوارش آشنا می‌شوید.

گوارش غذا

غذایی که می‌خورید، مواد مغذّی را برای یاخته‌های بدن شما فراهم می‌کند؛ اما این مواد برای رسیدن به تک تک یاخته‌های شما سفری طولانی در پیش دارند. دستگاه گوارش، مسیر این سفر است. غذا در این سفر چه تغییرهایی می‌کند و از چه جاهایی می‌گذرد؟

فکر کنید (صفحهٔ ۱۱۰ کتاب درسی)

فرض کنید از شما خواسته‌اند یک دستگاه گوارش طراحی کنید. این دستگاه چه قسمت‌هایی باید داشته باشد؟
۱- دهان (خرد و له کردن)
۲- مری (عبور غذا)
۳- معده (گوارش مکانیکی و شیمیایی)
۴- روده (هضم نهایی و بیشترین جذب)
۵- مخرج (خروج ماده غذایی و گوارش نیافته)
برای اینکه غذا به مولکول‌های قابل جذب سلول‌ها تبدیل شود لازم است ابتدا خرد شده و سپس تجزیه شود. در قسمت بعد باید مولکول‌های ریز مواد غذایی ضروری بدن از دیواره لوله‌ٔ گوارش جذب شده و به خون برسند. البته مواد جذب شده از دیواره‌ٔ لوله‌ٔ گوارش، باید قبل از ورود به خون کنترل شوند. باید برای انجام هر یک از این کارها، بخش‌هایی در نطر گرفته شود.

یکی از کارهای دستگاه گوارش ما این است که غذاها را به قدری ریز کند که مواد آن بتوانند وارد خون شوند؛ یعنی غذا را به مولکول‌های قابل جذب تبدیل کند. این فرایند را گوارش می‌نامند. کوچک شدن مواد غذایی در بخش‌های متفاوت دستگاه گوارش انجام می‌شود.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

طرح ساده‌ای از فرآیند گوارش

لوله‌ای پرپیچ و خم

بخشی از دستگاه گوارش ما، لوله‌ای پرپیچ و خم است که از دهان شروع، و به مخرج ختم می‌شود. این لوله را لولۀ گوارش می‌نامند. لولهٔ گوارش از بخش‌های مختلف تشکیل شده است. هر یک از این بخش‌ها کار مشخصی انجام می‌دهند. بخش دیگر دستگاه گوارش، اندام‌هایی‌اند که در اطراف لولهٔ گوارش هستند و با آن ارتباط دارند. (شکل ۲)

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

شکل ۲ – دستگاه گوارش انسان

آیا می‌دانید
دیوارهٔ لولهٔ گوارش از سه نوع بافت پیوندی، ماهیچه‌ای و پوششی ساخته شده است.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

فعّالیت (صفحهٔ ۱۱۲ کتاب درسی)

لولهٔ گوارش در جانوران متفاوت از بخش‌های متفاوتی تشکیل شده است. شکل زیر لولهٔ گوارش پرنده‌ای را نشان می‌دهد. با توجه به شکل، لولهٔ گوارش این پرنده چه تفاوت‌هایی با لولهٔ گوارش ما دارد؟

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

بخش‌های لوله‌ٔ گوارش انسان عبارتند از: دهان، مری، معده‌، روده‌ٔ باریک و روده‌ٔ بزرگ.
بخش‌های لوله گوارش پرنده: دهان، مری، چینه‌دان، معده، سنگدان و روده، لوله‌ٔ گوارش این پرنده چینه‌دان و سنگ‌دان دارد ولی لوله‌ٔ گوارش انسان این بخش‌ها را ندارد. چینه‌دان محل ذخیره‌ٔ غذا است و تا حدودی باعث نرم و مرطوب شدن غذا می‌شود و عبور مواد غذایی از معده‌ٔ پرنده به سرعت انجام می‌شود. در واقع معده‌ٔ حقیقی پرنده، سنگدان است از تفاوت‌های دیگر این است که لوله‌ٔ گوارش انسان دارای روده‌ٔ باریک و روده‌ٔ بزرگ است در حالی که لوله‌ٔ گوارش پرنده فقط یک روده دارد.

اکنون ببینیم در هر یک از قسمت‌های لولهٔ گوارش چه اتفاقی برای لقمهٔ نان و پنیر و سبزی‌ای که خورده‌اید، رخ می‌دهد؟

از دهان تا معده

وقتی غذا را می‌جوید در واقع، آن را با دندان‌هایتان ریز می‌کنید. حرکات زبانتان سبب می‌شود غذا با بزاق دهان ترکیب شود و به صورت توده‌های خمیری شکل درآید. بزاق دهان دارای آب و آنزیم است و از غده‌های بزاقی ترشح می‌شود. آنزیم‌ها مولکول‌هایی‌اند که سرعت واکنش‌های شیمیایی را زیاد می‌کنند. بعضی آنزیم‌ها تجزیهٔ مواد غذایی را سرعت می‌بخشند؛ مثلاً نوعی آنزیم بزاقی در تجزیهٔ نشاسته به قند ساده نقش دارد.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

غده‌های بزاقی، ترشح بزاق دهان شما چه وقتی زیاد می‌شود؟

فعّالیت (صفحهٔ ۱۱۲ کتاب درسی)

آزمایشی طراحی کنید که بتوان با آن، وجود آنزیم تجزیه کنندهٔ نشاسته را در بزاق نشان داد.
برای تشخیص وجود این آنزیم در بزاق، آزمایش زیر را می‌توان انجام داد.
در یک بشر محلول نشاسته تهیه می‌کنیم و سه لوله را با حروف A ،B و C مشخص می‌کنیم و به ترتیب زیر عمل می‌کنیم:
* در لوله‌ٔ A، مقداری محلول نشاسته ریخته و یک قطره لوگول اضافه می‌کنیم.
* در لوله‌ٔ B، مقداری بزاق ریخته و یک قطره لوگول اضافه می‌کنیم.
* در لوله‌ٔ C، مقداری محلول نشاسته و کمی بزاق ریخته و یک قطره لوگول اضافه می‌کنیم.
مشاهدات: محلول لوله‌ٔ A آبی رنگ می‌شود، محلول لوله‌ٔ B آبی رنگ نمی‌شود و بی‌رنگ باقی می‌ماند و محلول لوله‌ٔ C ابتدا آبی رنگ شده سپس به تدریج رنگ آبی از بین می‌رود.
نتیجه گیری: در بزاق آنزیمی وجود دارد که نشاسته را تجزیه می‌کند.

فکر کنید (صفحهٔ ۱۱۲ کتاب درسی)

شکل زیر سه نوع دندان پیش، نیش و آسیا را نشان می‌دهد.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

الف) چه ارتباطی بین شکل و کار هر دندان وجود دارد؟

دندان‌های پیش دارای لبه‌ٔ تیز و مسطح می‌باشند و برای بریدن غذا به کار می‌روند. دندان‌های نیش دارای نوک تیز هستند و برای سوراخ کردن، خرد کردن یا پاره کردن غذا استفاده می‌شوند. دندان‌های آسیای کوچک دارای دو برآمدگی سطحی و دندان‌های آسیای بزرگ دارای چهار یا پنج برآمدگی سطحی هستند و وظیفه‌ٔ آسیای کردن غذا را بر عهده دارند.

ب) چه تعدادی از هر نوع دندان در دهانتان دارید؟

تعداد دندان‌های پیش: ۸ عدد، تعداد دندان‌های نیش ۴ عدد، تعداد دندان‌های آسیاب کوچک: ۸ عدد و تعداد دندان‌های آسیای بزرگ: ۱۲عدد می‌باشد.

آیا می‌دانید
امروزه از آنزیم‌ها در صنعت استفاده می‌کنند. یک مثال، افزودن آنزیم به پودرهای لباس‌شویی است. با این کار قدرت تمیز کنندگی پودرهای لباس‌شویی افزایش می‌یابد.

وقتی شیرینی، ترشی می‌شود!

شنیده‌اید که خوردن شیرینی و شکلات از عوامل پوسیدگی دندان‌هاست؛ اما چرا؟ موادّ قندی غذای باکتری‌هایی است که در دهان وجود دارند. این باکتری‌ها اسید تولید می‌کنند. اسید، مینای دندان را از بین می‌برد و در نتیجه سبب پوسیدگی دندان می‌شود.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

چقدر به دندان‌هایتان اهمیت می‌دهید؟

آنچه شما بعد از جویدن، می‌بلعید، هیچ شباهتی به لقمهٔ غذایی که خورده‌اید، ندارد. مری مقصد بعدی این توده‌های خمیری شکل است، اما این توده قبل از اینکه وارد مری شود، سر چهارراهی به نام حلق قرار می‌گیرد (شکل ۴). هنگام بلع، فقط راه ورود به مری باز است و راه‌های دیگر بسته می‌شوند؛ بنابراین غذای خمیر شده وارد مری می‌شود.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

شکل ۴ – حلق و دریچه‌ها

فکر کنید (صفحهٔ ۱۱۳ کتاب درسی)

آیا برای شما پیش آمده است که غذا در گلویتان بپرد؟ در آن موقع چه حسی داشتید؟ با توجه به شکل ۴ بگویید چرا این اتفاق افتاده است؟

بله – به سرفه می‌افتیم – در هنگام بلع، زبان کوچک به سمت بالا می‌رود و راه بینی را می‌بندد. راه نای نیز با بالا آمدن حنجره و پایین رفتن اپی گلوت بسته می‌شود و به این ترتیب غذا وارد مری می‌شود.
وقتی راه نای به خوبی بسته نشود غذا به جای ورود به مری، وارد نای می‌شود و راه تنفس را می‌بندد. با سرفه کردن، غذایی که از مسیر خود منحرف شده باز می‌گردد.

وقتی غذا وارد مری می‌شود، ماهیچه‌های دیوارهٔ مری منقبض و منبسط می‌شوند. درنتیجه غذا به پایین و به سمت معده رانده می‌شود.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

حرکت لقمهٔ غذا در مری

آیا می‌دانید
لقمه‌های کوچک چه تأثیری بر سلامت شما دارند؟ اگر لقمه‌های کوچک از غذا برداریم، می‌توانیم آن را بیشتر بجویم. در این حالت غذا به خوبی با بزاق دهان آغشته و گوارش آن آسان‌تر می‌شود.

غذا برای مدتی در معده باقی می‌ماند تا به خوبی با شیرۀ گوارشی معده ترکیب شود. این شیره را یاخته‌های پوششی معده ترشح می‌کنند. شیرهٔ گوارشی معده، آنزیم و اسید دارد. این دو ماده به گوارش مواد غذایی کمک می‌کنند. وقتی ماهیچه‌های دیوارهٔ معده منقبض می‌شوند، غذا نرم‌تر و با شیرهٔ گوارشی مخلوط می‌شود. غذای گوارش شده، معده را ترک می‌کند و وارد باریک‌روده می‌شود.

اطلاعات جمع‌آوری کنید (صفحهٔ ۱۱۴ کتاب درسی)

در شیرهٔ گوارشی معده، اسید وجود دارد. این اسید معمولا آسیبی به دیوارهٔ معده نمی‌رساند؛ اما گاهی باعث ایجاد زخم‌هایی در معده می‌شود. تحقیق کنید برای پیشگیری از زخم معده چه مواردی را باید رعایت کنید.

زخم معده وقتی ایجاد می‌شود که تعادل بین ترشحات اسیدی و مقاومت مخاطی معده به هم می‌خورد. در نتیجه عوامل دفاعی سیستم گوارزشی مختل می‌شوند و زخم معده ایجاد می‌شود. گاهی لایه مخاطی درون معده مانند آستر و لایه محافظتی از سطح داخلی نازک شده و اسید معده به زیر لایه مخاطی آسیب می‌رساند و باعث زخم التهاب در معده می‌شود.
راه‌های پیشگیری:
* جلوگیری از استعمال دخانیات به خصوص سیگار
* پرهیز از پرخوری و گرسنگی طولانی
* اجتناب از هیجانات و عوامل استرس‌زا و حفظ آرامش
* خودداری از مصرف دارو بدون نسخه و تجویز پزشک
* خوردن به موقع و مناسب هر وعده‌ٔ غذایی
* طبخ درست غذا و حفظ بهداشت و پاکیزگی مواد غذایی

گوارش نهایی غذا

باریک روده محل گوارش نهایی غذاست. این کار با کمک آنزیم‌های متفاوتی انجام می‌شود که در باریک روده وجود دارند. این آنزیم‌ها، بیشتر مواد مغذّی را گوارش و در نتیجه تجزیه می‌کنند.
بیشتر آنزیم‌های باریک روده در لوزالمعده (پانکراس) ساخته می‌شوند. آنزیم‌های ساخته شده در لوزالمعده از طریق لوله‌ای وارد ابتدای باریک روده می‌شوند (شکل ۶).

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

شکل ۶ – لوزالمعده به باریک روده وصل است.

آیا می‌دانید
مدت توقف غذا در معده به غذایی بستگی دارد که خورده‌اید. غذاهای چرب، زمان بیشتری در معده می‌مانند.

مواد مغذّی جذب می‌شوند

دانستیم که غذاها چگونه گوارش و به مولکول‌های قابل جذب تبدیل می‌شوند. مولکول‌های مواد مغذّی در باریک روده آن قدر کوچک شده‌اند که می‌توانند از غشای یاخته‌های آن عبور کنند (شکل ۷). باریک روده تنها بخشی از لولهٔ گوارش است که همهٔ مواد مغذّی از آن جذب و وارد خون می‌شوند.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

شکل ٧ – مواد مغذّی از یاخته پوششی روده عبور می‌کنند و وارد مویرگ می‌شوند.

آیا می‌دانید
چرا بعضی‌ها با خوردن شیر، ناراحتی گوارشی پیدا می‌کنند؟ نوعی قند به نام لاکتوز در شیر وجود دارد. بعضی افراد نسبت به این قند حساسیت دارند. چنین افرادی می‌توانند شیر بدون لاکتوز مصرف کنند.

فکر کنید (صفحهٔ ۱۱۵ کتاب درسی)

سطح داخلی باریک روده، چین خوردگی‌های فراوانی دارد. اگر همهٔ این چین‌ها باز شوند، سطحی درحدود ۲۰ فرش ۳ در ۴ را می‌پوشانند. با توجه به کار باریک روده این چین خوردگی‌ها چه اهمیتی دارند؟

وجود چین‌ها و پرزها درشت و ریز در مخاط روده، سطح جذب را چندین برابر افزایش می‌دهد.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

شکل ٧ – مواد مغذّی از یاخته پوششی روده عبور می‌کنند و وارد مویرگ می‌شوند.

آنچه به جا می‌ماند

موادی که در باریک روده گوارش نشده‌اند از آن خارج و وارد فراخ روده می‌شوند؛ مثلاً بخشی از سبزی که همراه نان و پنیر خورده‌اید در باریک روده گوارش نمی‌شود؛ چرا؟

موادی که از باریک روده خارج می‌شوند، هنوز مقدار زیادی آب و مواد معدنی دارند. بخشی از آنها در فراخ روده جذب می‌شوند. اگر فراخ روده این کار را انجام ندهد، بدن ما با مشکل کم آبی و کمبود مواد معدنی روبه‌رو می‌شود.

در سراسر لولهٔ گوارش ما انواعی باکتری زندگی می‌کنند. باکتری‌هایی که در فراخ روده ما وجود دارند از مواد گوارش نشده، مانند سلولز تغذیه می‌کنند. این باکتری‌ها ویتامین K و برخی ویتامین‌های گروه B را تولید می‌کنند. فراخ روده می‌تواند این ویتامین‌ها را جذب و وارد خون کند. کار دیگر فراخ روده، دفع مدفوع است. با انقباض ماهیچه‌های فراخ روده، مدفوع به سمت مخرج حرکت می‌کند و احساس دفع ایجاد می‌شود.

آیا می‌دانید
خوردن روزانهٔ سبزی و میوه چه اهمیتی در سلامت دستگاه گوارش ما دارد؟ سلولز این خوراکی‌ها سبب افزایش حرکات فراخ روده و در نتیجه دفع آسان می‌شود.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

کبد، مخزنی بزرگ

خونی که در رگ‌های اطراف باریک روده وجود دارد، سرشار از مواد مغذّی است. این خون ابتدا وارد کبد می‌شود (شکل ۸). بسیاری از مواد مغذّی در این اندام ذخیره و با توجه به نیاز یاخته‌های بدن به تدریج وارد خون می‌شوند. کبد همچنین با این مواد، مواد دیگری می‌سازد که بدن ما به آنها نیاز دارد. از کارهای دیگر کبد، ساختن صفراست. این ماده در کیسۀ صفرا ذخیره می‌شود. صفرا در گوارش چربی‌ها نقش دارد.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 13

شکل ۸ – کبد و کیسه صفرا

آیا می‌دانید
حداقل نیم ساعت فعّالیت ورزشی در روز به داشتن وزن مناسب و همچنین سلامت کار دستگاه گوارش کمک می‌کند.

قندهایی که چربی می‌شوند

کربوهیدرات‌ها انرژی مورد نیاز یاخته‌های بدن ما را فراهم می‌کنند؛ اما اگر مقدار زیادی کربوهیدرات بخوریم، کبد از آنها برای ساختن چربی استفاده می‌کند. بنابراین اگر در خوردن خوراکی‌های پر از کربوهیدرات زیاده‌روی کنیم با مشکل اضافه وزن روبه‌رو می‌شویم. پزشکان می‌گویند وزن مناسب در سلامت افراد مؤثر است؛ مثلا

خطر فشارخون زیاد و بیماری‌های قلبی در افرادی که اضافه وزن دارند، بیشتر است. از طرفی احتمال پوکی استخوان در افرادی که کمبود وزن دارند، بیشتر است. بنابراین اضافه وزن و کمبود وزن خصوصا برای شما که در دوره رشد هستید، بسیارمهم است. آیا می‌دانید وزن شما حاصل چه عواملی است؟

آیا می‌دانید
سرب و آلاینده‌هایی که در هوای آلوده وجود دارند، باکتری‌های مفید روده را کم می‌کنند. به همین علت، توصیه می‌شود وقتی هوا آلوده است، شیر بیشتری بنوشیم.

گفت‌وگو کنید (صفحهٔ ۱۱۶ کتاب درسی) 

الف) موارد زیر چه ارتباطی با وزن شما دارند؟
ماهیچه‌ها، استخوان‌ها، بافت چربی، قد، نوع و مقدار غذا، ورزش و فعّالیت‌های بدنی
هرچه ماهیچه‌ها بزرگ‌تر، استخوان‌ها درشت‌تر، بافت چربی بیشتر، قد بلندتر و مقدار غذا بیشتر باشد، وزن بدن بیشتر خواهد بود. ورزش و فعالیت‌های بدنی، وزن را کنترل می‌کند و از افزایش وزن جلوگیری می‌کند. انتخاب نوع غذا بر وزن بدن مؤثر است. استفاده از غذاهای پر کالری باعث افزایش وزن بدن می‌شوند.

ب) توضیح دهید کدام یک از موارد گفته شده در اختیار شما قرار دارد.

از میان موارد بالا بافت چربی، نوع و مقدار غذا و ورزش و فعالیت‌های بدنی، عوامل مؤثر بر وزن هستند که کنترل آنها تحت اختیار خودمان است.

فعّالیت (صفحهٔ ۱۱۶ کتاب درسی)

دیابت بزرگسالی یا بیماری قند در افراد بالای ۴۰ سال دیده می‌شود. پزشکان این بیماری را نوعی بیماری ارثی می‌دانند؛ اما معتقدند که نوع تغذیه و فعّالیت بدنی در بروز آن نقش دارد. تحقیق کنید که چه شیوه‌ای از زندگی در پیشگیری از این بیماری نقش دارد.
۱- افزایش فعالیت بدنی؛ که باعث کاهش وزن، کاهش قند خون و افزایش حساسیت به انسولین می‌شود تحقیقات نشان داده‌اند که هم ورزش‌های هوازی و هم تمرینات مقاومتی می‌توانند در کنترل دیابت مؤثر باشند.
۲- مصرف مقادیر فراوانی فیبر؛ فیبر‌ها در میوه، سبزی، غلات کامل، حبوبات، مغزها و بذرها یافت می‌شوند. فیبرها باعث کاهش خطر دیابت از طریق بهبود کنترل قند خون و کاهش خطر بیماری قلبی شده و به کاهش وزن کمک می‌کنند.
۳- کاهش وزن اضافی؛ پیشگیری از دیابت منوط به کاهش دادن چربی‌های اضافی بدن است.
۴- اصلاح الگوی غذایی و انتخاب غذاهای سالم و متنوع

ارسال نظر

error: سایت در برابر کپی برداری محافظت شده است