0

آموزش علوم تجربی هفتم فصل ۱۱

چه شباهتی بین ساختار بدن شما و پیکر جاندارانی مانند گنجشک، درخت سیب یا باکتری وجود دارد؟ با همۀ تفاوتی که پیکر این جانداران با هم دارند؛ در یک ویژگی مشترک‌اند.همۀ آنها از یاخته (سلول) ساخته شده‌اند. جانداری مثل باکتری فقط از یک یاخته ساخته شده است در حالی که بعضی جانداران بیش از یک یاخته دارند. در این فصل با یاخته، اجزای آن و چگونگی فعّالیت یاخته‌ها در جانداران پر یاخته آشنا می‌شوید.

یاخته؛ کوچک‌ترین واحد زنده

با دقت به پوست دست خود نگاه کنید. آیا می‌توانید یاخته‌های پوست دستتان را ببینید؟ درسال گذشته انواعی از یاخته‌ها را با میکروسکوپ مشاهده کردید.

فعّالیت (صفحهٔ ۹۳ کتاب درسی)

با میکروسکوپی که در مدرسه دارید، روپوست برگ بعضی گیاهان، پوست داخلی و خارجی پیاز را مشاهده، و شکل یاخته‌های آنها را رسم کنید.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

پوست پیاز

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

روپوست برگ

دیدید که در یک قطعۀ کوچک از هر نمونه تعداد زیادی یاخته وجود دارد. یاخته، واحد ساختار و عمل در موجودات زنده است. بدن ما از هزاران میلیارد یاخته ساخته شده است.
شکل زیر انواعی از یاخته‌های سازندهٔ بدن ما را نشان می‌دهد.

 

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

انواعی از یاخته‌ها

یاخته‌های پوستی، ماهیچه‌ای، عصبی و خونی انواعی از یاخته‌های بدن ما هستند. با همۀ شباهت‌هایی که این یاخته‌ها با هم دارند، هریک از آنها ساختار منحصر به فردی دارند.

از دورۀ ابتدایی می‌دانید هر یاخته در بدن شما ویژگی‌های یک موجود زنده را دارد. آیا این ویژگی‌ها را به خاطر می‌آورید؟

هر ساختار زنده‌ای که در بدن موجودات زنده وجود دارد، از یاخته تشکیل شده است و هر عملی که توسط بخشی از بدن انجام می‌شود، یاخته‌های آن قسمت، آن را انجام می‌دهند. به همین دلیل یاخته را واحد ساختار و عمل در موجودات زنده می‌نامند.

فعّالیت (صفحهٔ ۹۴ کتاب درسی)

به شکل‌های زیر نگاه کنید. دربارۀ شباهت‌های آنها در گروه خود گفت‌وگو کنید.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

همه‌ٔ این سلول‌ها دارای پوشش هستند همچنین همگی هسته دارند و در قسمت بین غشا و هسته‌ٔ همه آنها فضایی وجود دارد.

شباهت یاخته‌ها

اگرچه انواع مختلفی از یاخته وجود دارد، همۀ آنها ویژگی‌های مشترکی دارند.

همان‌طور که در فعّالیت قبل دیدید، پوششی همۀ یاخته‌ها را احاطه می‌کند. این پوشش، غشای یاخته (غشای پلاسمایی) نامیده می‌شود. به نظر شما کار این غشا چیست؟ آیا هر ماده‌ای می‌تواند از آن عبور کند؟

غشا ضمن محافظت از یاخته، ورود و خروج مواد را نیز تنظیم می‌کند. غشا نفوذپذیری انتخابی دارد؛ یعنی فقط به مواد مورد نیاز یاخته اجازه ورود می‌دهد و مواد زائد و ترشحی را از یاخته خارج می‌کند.

همان‌طور که در شکل زیر می‌بینید، غشای یاخته عمدتاً از لیپید (چربی) ساخته شده است. همچنین انواعی از مولکول‌های پروتئین و کربوهیدرات (قند) نیز در این غشا وجود دارد.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

ساختار غشای یاخته (غشای پلاسمایی)

آیا می‌دانید
هر سانتی‌متر مربع پوست حدود ۱۰۰۰۰۰ یاخته دارد.

میان یاخته (سیتوپلاسم) بخشی از یاخته است که در آن اندامک‌ها و مواد مورد نیاز بقای یاخته، مانند نمک‌ها، آنزیم‌ها و مواد دیگر در آن قرار دارند. اندامک‌ها ساختارهایی درون یاخته‌اند که کارهای متفاوتی انجام می‌دهند.

هسته بخشی از یاخته است که فعّالیت‌ها و ویژگی‌هایی مثل شکل و اندازه آن را تنظیم می‌کند. (شکل الف)

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

الف) یاخته جانوری

گفت‌و‌گو کنید (صفحهٔ ۹۵ کتاب درسی)

دربارۀ عبارت زیر در گروه خود گفت‌وگو کنید.
«یاخته‌های ماهیچه‌ای با یاخته‌های عصبی کاملاً متفاوت‌اند».
هر سلول بر حسب کاری که انجام می‌دهد، اندازه و شکل خاصی پیدا می‌کند. سلول‌های عصبی کار انتقال پیام عصبی را بر عهده دارند و اغلب بلند و رشته مانند هستند و سلول‌های ماهیچه‌ای که وظیفه‌ٔ حرکت دادن اندام‌های مختلف بدن را بر عهده دارند، دراز هستند. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که سلول‌ها در شکل، اندازه و نوع کارشان با هم تفاوت دارند، اما با وجود این تفاوت‌ها، همه‌ٔ سلول‌ها در داشتن سه بخش اصلی غشای پلاسمایی، سیتوپلاسم و هسته شبیه به هم هستند و نمی‌توان گفت سلول‌های عصبی و ماهیچه‌ای کاملاً متفاوت هستند.

هسته در گیاهان، جانوران، قارچ‌ها و آغازیان، غشایی دارد که آن را در بر می‌گیرد؛ اما در باکتری‌ها، مواد هسته‌ای در غشایی قرار ندارند و هستۀ مشخصی را تشکیل نمی‌دهند (شکل ب)

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

شکل ۳ – ب) یاخته باکتری

اطلاعات جمع‌آوری کنید (صفحهٔ ۹۵ کتاب درسی)

در یک فعّالیت گروهی و با مراجعه به اینترنت در مورد بزرگ‌ترین یاخته‌ها تحقیق، و نتیجه را به کلاس گزارش کنید.

بزرگ‌ترین سلول‌ها مربوط به گیاهان هستند، یعنی سلول‌های گیاهی بزرگ‌تر از جانوری‌اند. سلول‌های پارانشیم در گیاهان از همه بزرگترند و در سلول‌های جانوری، سلول تخمک جانوران ساده بزرگ‌ترین سلول است و سلول تخمک انسان و پرنده بسیار دشت می‌باشند.

نگاهی به درون یاخته

یک کارخانۀ تولید مواد غذایی را در نظر بگیرید که روزانه انواعی فراورده تولید می‌کند. مواد اولیه وارد کارخانه شده در آنجا مخلوط و پخته می‌شوند؛ سپس تولیدات بسته‌بندی، و به محل‌های مختلف فرستاده می‌شوند. هر یک از این کارها در بخش‌های متفاوتی از کارخانه انجام می‌شود. یاخته نیز شباهت زیادی به کارخانه دارد.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

فعّالیت (صفحهٔ ۹۷ کتاب درسی)

با توجه به شکل بالا، بخش‌های یک کارخانه را با یاخته مقایسه، و جدول زیر را کامل کنید.

بخش‌های یاخته‌ای بخش‌های کارخانه فرایند
غشای پلاسمایی درها و دروازه‌های کارخانه ورود و خروج مواد
راکیزه (میتوکندری) منبع انرژی (موتور خانه) تولید انرژی
رناتن (ریبوزوم) بخش مخلوط و پخت پروتیئن سازی
دستگاه گلژی بخش بسته‌بندی و توزیع بسته بندی و پخش
هسته اداره مدیریت تنظیم و مدیریت
واکوئل انبار ذخیره آب، مواد غذایی و دفع

رنگ‌آمیزی یاخته‌ها و مشاهدۀ اندامک‌ها

در سال گذشته یاخته‌های پوشش داخلی دهان و روپوست گیاهان را بدون رنگ آمیزی و به آسانی مشاهده کردید. اما مشاهدهٔ همهٔ یاخته‌ها بدون رنگ‌آمیزی امکان پذیر نیست؛ از این رو برای مشاهدهٔ بهتر یاخته‌ها آنها را رنگ می‌کنیم. رنگ‌ها به ترکیبات اصلی یاخته می‌چسبند و آنها را واضح‌تر می‌کنند؛ مثلاً آبی متیل رنگی است که به پروتئین‌های غشا و هسته می‌چسبد و آنها را به خوبی مشخص می‌کند.

آزمایش کنید (صفحهٔ ۹۷ کتاب درسی)

وسایل و مواد: گیاه خزه، سیب زمینی، میکروسکوپ، تیغه و تیغک، چوب بستنی، آبی متیل، لوگول
روش آزمایش
۱- برگ خزه را روی تیغه قرار دهید و زیر میکروسکوپ مشاهده کنید. لکه‌های سبز رنگ در یاخته‌ها همان سبزدیسه (کلروپلاست‌ها) هستند که بدون رنگ‌آمیزی مشاهده می‌شوند.
۲- همانند سال گذشته نمونه‌ای از یاخته‌های پوششی دهان را تهیه کنید و روی نمونه چند قطره آبی متیل یا لوگول بریزید. پس از چند دقیقه نمونه را زیر میکروسکوپ مشاهده کنید و سه بخش اصلی یاخته یعنی غشا، هسته و میان یاخته (سیتوپلاسم) را در آن تشخیص دهید.
۳- سیب زمینی را دو قسمت کنید و لبهٔ کارد را روی آن بکشید. مایع روی لبهٔ کارد را روی تیغهٔ شیشه‌ای منتقل و مقداری لوگول به آن اضافه کنید. پس از چند دقیقه با میکروسکوپ آن را مشاهده کنید. لکه‌های تیره رنگ، دیسه‌های (پلاست‌های) ذخیره‌ای هستند. چه ماده‌ای در آنها ذخیره شده است؟ برای پاسخ خود دلیل بیاورید. نشاسته، زیرا لوگول برای شناسایی نشاسته به کار می‌رود. در واقع لوگول جذب مولکول‌های نشاسته شده و باعث دیده شدن آنها می‌گردد.
۴- شکل آنچه را که در هر مرحله دیدید، رسم کنید. در مورد آنها با گروه خود مشورت کنید.

مقایسۀ یاخته‌های گیاهی و جانوری

یاخته‌های گیاهی و جانوری در عین شباهت با هم تفاوت‌هایی نیز دارند؛ مثلا یاخته‌های گیاهی، دیوارهٔ یاخته‌ای و سبزدیسه (کلروپلاست) دارند در حالی که یاخته‌های جانوری این دو را ندارند. با وجود دیوارهٔ یاخته‌ای شکل، یاخته‌های گیاهی نیز منظم‌تر است.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

فعّالیت (صفحهٔ ۹۸ کتاب درسی)

با توجه به شکل بالا جدول را کامل کنید.

مشخصه یاخته گیاهی یاخته جانوری
سبزدیسه (کلروپلاست) دارد ندارد
دیوارۀ یاخته دارد ندارد
راکیزه (میتوکندری) دارد دارد
کریچه (واکوئل مرکزی) دارد ندارد

سازمان‌بندی یاخته‌ها

جانداران تک یاخته‌ای فقط از یک یاخته تشکیل شده‌اند و همهٔ فعّالیت‌های حیاتی خود را با همان یک یاخته انجام می‌دهند. در حالی که جانداران پر یاخته‌ای تعداد زیادی یاخته دارند.

در اینها فعّالیت‌های حیاتی چگونه انجام می‌شود؟

سال گذشته جلبک رشته‌ای را با میکروسکوپ دیدید. در این جاندار، تعدادی یاخته در کنار هم قرار دارند. هر یاخته می‌تواند مستقل از یاخته‌های دیگر به فعّالیت حیاتی خود ادامه دهد. به چنین جاندارانی، پر یاخته‌ای ساده می‌گویند.

در پر یاخته‌ای‌هایی مثل گیاهان و جانوران تقسیم کار صورت گرفته است. در این موجودات یاخته‌ها به شکل‌های مختلفی وجود دارند و هر کدام کارهای ویژه‌ای را انجام می‌دهند.

بین نوع کار و شکل یاخته‌ها تناسب وجود دارد؛ مثلاً در بافت پوششی، بسته به نوع کار، یاخته‌ها به شکل‌های متفاوتی دیده می‌شوند. یاخته‌های این نوع بافت در محل‌هایی که وظیفهٔ محافظت را بر عهده دارند، مثل پوست، به هم فشرده و ضخیم هستند؛ اما در محل‌هایی که تبادل مواد را انجام می‌دهند، مثلاً در مویرگ‌ها یاخته‌ها نازک‌اند و منافذی بین آنها وجود دارد. یاخته‌های خونی برای آسانی حرکت در رگ‌ها شکل گرد دارند. یاخته‌های عصبی برای انتقال پیام عصبی دراز و کشیده‌اند.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

سلول پوششی

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

سلول عصبی

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

  سلول خونی

آیا می‌دانید
بعضی از بافت‌ها انواعی دارند؛ مثلاً بافت پیوندی شامل بافت‌های خونی، استخوانی، غضروفی، چربی و… است.

در یاخته‌های گیاهی نیز چنین وضعی وجود دارد. برای نمونه در گیاهان، آوندها که دراز و لوله مانند هستند، انتقال مواد را بر عهده دارند.

در جانداران پر یاخته‌ای از اجتماع تعدادی از یاخته‌های همکار و مشابه، بافت تشکیل می‌شود. در بدن ما چهار نوع بافت اصلی به نام‌های پوششی، پیوندی، عصبی و ماهیچه‌ای وجود دارد.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

بافت پوششی

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

بافت عصبی

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

بافت پیوندی

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

بافت ماهیچه ای

وقتی بافت‌های مختلف در کنار هم قرار می‌گیرند، اندام یا عضو تشکیل می‌شود؛ مثل معده، کلیه و قلب.

اندام‌ها یا اعضا در کنار هم دستگاه‌ها را به وجود می‌آورند؛ مثل دستگاه گردش خون و گوارش.

با جمع شدن دستگاه‌ها در کنار هم موجود زنده به وجود می‌آید.

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

یاخته

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

بافت

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

اندام

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

دستگاه

آموزش علوم تجربی هفتم فصل 11

موجود زنده

ارسال نظر

error: سایت در برابر کپی برداری محافظت شده است