آب مهم‌ترین عامل حیات است. همۀ موجودات زنده برای ادامۀ زندگی به آب نیاز دارند. ما نیز در زندگی روزمره برای شستن دست و صورت، مسواک زدن، وضو گرفتن، تهیۀ غذا و… به آب نیاز داریم. همچنین برای کشاورزی، فعّالیت‌های صنعتی، ساختمانی و غیره وجود آب لازم و ضروری است. در این فصل با نقش و اهمیت آب در زندگی بیشتر آشنا می‌شوید.

آب، فراوان اما کمیاب

آیا می‌دانید منشأ آبی که استفاده می‌کنید از کجاست و چگونه تأمین می‌شود؟

امروزه کم آبی در جهان به صورت یک مشکل اساسی مطرح است. در کشور ما نیز که به طور طبیعی روی نوار بیابانی دنیا واقع شده، این مسئله جدی‌تر است. از این رو استفادۀ درست از منابع آبی و مهار آب‌های سطحی از گذشته‌های دور مورد توجه بوده است. بنابراین مطالعۀ آب‌ها در کشور ما از اهمیت زیادی برخوردار است.

بخار آب فراوانی در هوا کره (اتمسفر) زمین وجود دارد که پس از تراکم به صورت بارش به سطح زمین می‌رسد. بارش به شکل‌های گوناگون دیده می‌شود که در مناطق مختلف مقدار آن متفاوت است.

نام شهر

اصفهان

ایلام

کرج

تهران

مشهد

بیرجند

زنجان

شیراز

انزلی

کرمان

میانگین بارش (میلی‌لیتر)

۱۱۲

۵۷۵

۲۴۸

۲۳۹

۲۳۸

۱۵۴

۲۸۰

۳۳۷

۱۶۷۵

۱۳۳

گفت‌وگو کنید (صفحهٔ ۴۷ کتاب درسی)

 

در گروه خود دربارهٔ اینکه چرا مقدار بارندگی در شهرهای کشورمان با هم فرق دارد، گفت‌وگو کنید. عوامل مؤثر بر میزان بارندگی عبارتند از: عرض جغرافیایی، ارتفاع از سطح دریا و فاصله از دریا. از آنجا که این عوامل در شهرهای مختلف با هم فرق می‌کند. میزان بارندگی در آن ‌ها نیز متفاوت است.

بیش از ۷۵ درصد سطح کرۀ زمین را آب فرا گرفته است که مقدار کمی از آن را آب‌های شیرین تشکیل می‌دهند. به مجموعه آب‌های موجود در هوا کره (اتمسفر)، سطح و درون زمین که به صورت جامد، مایع و بخار می‌باشند، آب کره گفته می‌شود. آب کره شامل اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، آب‌های زیرزمینی، رطوبت هوا و یخچال‌ها می‌شود.

توزیع آب در بخش‌های مختلف آب کره

باران چگونه تشکیل می‌شود؟

آزمایش کنید (صفحهٔ ۴۷ کتاب درسی)

 

وسایل و مواد: بشر ۲ عدد، مقداری نایلون، کش و یخ
روش آزمایش
۱- دو ظرف شیشه‌ای (بشر یا لیوان) بردارید. یک سوم حجم یکی از ظرف‌ها را با آب گرم پرکنید و ظرف دیگر را خالی بگذارید.
۲- دهانهٔ هر دو ظرف را با پوشش نایلونی ببندید و روی پوشش نایلونی قطعات یخ بریزید؛ سپس مشاهدات خود را یادداشت کنید.
۳- در کدام ظرف باران تشکیل می‌شود؟ در کدام لیوان ابر و باران تشکیل می‌شود؟ علت آن را توضیح دهید. ظرف اول (آب گرم) به دلیل اینکه سه شرط تشکیل باران را دارد. یعنی تبخیر و سطح جامد و سرد (پوشش نایلونی با قطعات یخ) پس ابر تشکیل می‌شود.
در کدام لیوان ابر و باران تشکیل می‌شود؟ علت آن را توضیح دهید.
در ظرف خالی ابر و باران تشکیل می‌شود، بخار آب موجود در هوای محبوس در ظرف، در مجاورت پوشش نایلونی که قطعات یخ روی آن قرار دارد، به مایع تبدیل می‌شوند، اما این قطرات از آنجا که تعداد ذرات بخار موجود در ظرف خالی بسیار کم تر از ظرف حاوی آب گرم است، آن قدر کوچک هستند که به پایین نمی‌افتند. تعداد کمی از ذرات مایع که فاصله‌ٔ کمی از هم دارند، به یکدیگر می‌پیوندند و باران تشکیل می‌دهند. بقیه‌ی ذرات مایع در فضای بالای ظرف معلق مانده و تشکیل ابر می‌دهند. به این ترتیب در ظرف خالی ابر و باران تشکیل می‌شود.

همان‌گونه که در سال‌های گذشته آموختید با تابش پرتوهای خورشید به سطح اقیانوس‌ها، دریاها و دریاچه‌ها، آب‌ها تبخیر می‌شوند و به بالا می‌روند. بخار آب در آنجا به دلیل کاهش دما، متراکم و به ابر تبدیل می‌شود. با ادامۀ روند کاهش دما، اگر درصد رطوبت و میزان دمای هوا به حد مناسبی برسد، بارش رخ می‌دهد. هرگاه در فرایند متراکم شدن ابرها، دمای هوا خیلی کم باشد، رطوبت هوا به شکل برف به سطح زمین می‌ریزد. در صورتی که دمای هوا هنگام تراکم، بالاتر از صفر درجۀ سلسیوس باشد، رطوبت هوا به شکل باران به سطح زمین می‌ریزد. اگر قطره‌های باران در مسیر پایین آمدن به سطح زمین از توده هوای سرد عبور کنند به تگرگ تبدیل می‌شوند.

فعّالیت (صفحهٔ ۴۸ کتاب درسی)

 

در یک روز بارانی با استفاده از یک ظرف و خط‌‌کش میزان بارندگی را در محل زندگی خود اندازه گیری کنید. اگر این آزمایش را با چند ظرف مختلف انجام دهید، چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟
راهنمایی: در صورت عدم بارندگی از آب پاش استفاده کنید.
در ظرف‌های مختلف عددهای متفاوتی برای ارتفاع بدست می‌آید. شکل ظرف و اندازه‌ٔ قاعده‌ٔ آن در ارتفاع آب مؤثر است. در نتیجه برای اندازه‌گیری میزان بارندگی، باید از ظرف‌های استاندارد استفاده کرد.

هواشناسی دانشی است که دربارۀ شناخت جو و هوای اطراف کرۀ زمین به مطالعه و تحقیق می‌پردازد. یکی از مهم‌ترین کارهای هواشناسی اندازه‌گیری مقدار بارندگی است که در ایستگاه‌های باران سنجی برحسب میلی‌متر انجام می شود.

ایستگاه هواشناسی

اطلاعات جمع‌آوری کنید (صفحهٔ ۴۸ کتاب درسی)

 

در یک فعّالیت گروهی دربارهٔ بارور کردن ابرها و تشکیل باران مصنوعی تحقیق، و نتیجه را به کلاس گزارش کنید.
تولید باران با استفاده از هر عمل مصنوعی که با تحریک و تغییر در فرآیندهای درونی ابر همراه باشد، باروری ابر نامیده می‌شود. هدف از باروری ابرها، افزایش میزان بارش است.
برای ایجاد باران مصنوعی، باید عوامل ابر، رطوبت، دما و سایر شرایط جوی فراهم باشند. باروری ابرها معمولاً با اضافه کردن موادی خاص به نام عامل‌های باروری انجام می‌شود. مهم‌ترین ماده در عملیات باروری ابرها، پدیده نقره است.
برای باروری ابرها از دو روش هوایی و زمینی استفاده می‌شود.
روش هوایی: بیش‌تر مناسب فصل تابستان است که به سه طریق باروری در پایه‌ی ابر، باروری درون ابر و باروری تاج ابر صورت می‌گیرد. در روش هوایی مواد لازم را با استفاده از هواپیما به ابر تزریق می‌کنند.
روش زمینی: در مناطق کوهستانی، در فصل زمستان می‌توان از روش باروری زمینی استفاده کرد. هوای مرطوب، موقع صعود از کوه‌ها سرد شده و ابر تشکیل می‌شود. اگر این روند به طور طبیعی صورت بگیرد خیلی از این ابرها توانایی تولید باران را پیدا نمی‌کنند. بارور سازی این نوع ابرها با استفاده از رها سازی هسته‌های پدیده نقره توسط ژنراتورهای زمینی انجام می‌شود.

باران کجا می‌رود؟

برای رسیدن به پاسخ این پرسش نخست آزمایش زیر را انجام می‌دهیم.

آزمایش کنید (صفحهٔ ۴۸ کتاب درسی)

 

وسایل و مواد: ظرف شیشه‌ای، مقداری ماسه و رس
روش آزمایش
۱- در یک ظرف شیشه‌ای مقداری ماسه (حدود ۷۰ درصد) و خاک رس (حدود ۳۰ درصد) را با هم مخلوط کنید و سطح آن را به صورت شیب‌دار درآورید.
۲- مقداری آب در قسمت بالای سطح شیب‌دار بریزید.
۳- حرکت آب را با دقت مشاهده کنید و مسیر جریان آن را رسم کنید.
نتیجهٔ مشاهده‌ها را در گروه خود به بحث بگذارید. ذرات ماسه، درشت و ذرات خاک رس، ریز هستند. آب از لابه لای ذرات درشت راحت‌تر عبور می‌کند اما وقتی به ذرات ریز می‌رسد به سختی عبور می‌کند و یا برای پیدا کردن راهی برای نفوذ به درون خاک تغییر مسیر می‌دهد به این ترتیب مسیر جریان آب در خاک پر پیچ و خم و دارای انشعابات فراوانی است.

پس از بارش، بخشی از آب تبخیر می‌شود و به هوا کره (اتمسفر) صعود می‌کند. قسمتی از آن در سطح زمین، جاری می‌شود و بخش باقیمانده به درون زمین نفوذ می‌کند.

مسیر حرکت آب حاصل از بارندگی

آب‌های جاری

بخشی از آب باران در سفر خود روی زمین به طرف مناطق پست‌تر جریان پیدا می‌کند. این آب‌ها پس از به هم پیوستن در جهت شیب زمین حرکت می‌کنند و به دریاچه‌ها، دریاها و اقیانوس‌ها می‌ریزند. منطقه‌ای که آب‌های سطحی آن توسط یک رود و انشعابات آن از نقاط مرتفع به سمت نواحی پست‌تر هدایت می‌شود، حوضۀ آبریز نام دارد.

فعّالیت (صفحهٔ ۴۹ کتاب درسی)

 

در بخشی از حیاط مدرسه که شیب‌دار است به وسیلهٔ آب پاش، پارچ یا… مقداری آب در چند نقطهٔ نزدیک به هم در سطح زمین بریزید؛ سپس مسیر حرکت آب را رسم کنید. رسم خود را با شکل زیر مقایسه کنید. آب از چند نقطه جریان پیدا می‌کند و بر اثر شیب کم‌کم در یک نقطه به هم می‌پیوندند که اصطلاحاً به ان چاله یا حوضه آبریز می‌گویند.

اطلاعات جمع‌آوری کنید (صفحهٔ ۴۹ کتاب درسی)

 

نام چند حوضه آبریز استان خود یا استان‌های مجاور را ذکر کنید. ؟؟؟

 

انسان از گذشته، آب را به عنوان یک نعمت خدادادی می‌دانسته و برای بهره‌برداری بهتر و جلوگیری از هدر رفتن آن به فکر احداث سد روی رودخانه‌ها بوده است. امروزه با احداث سد به این هدف مهم دست یافته است. کشور ما نیز در زمینه سد سازی موفق بوده است.
سرعت آب رودخانه‌ها با هم متفاوت است و به عوامل مختلفی بستگی دارد. رودخانه در مسیر حرکت خود ممکن است به صورت مستقیم یا مارپیچ جریان داشته باشد. اگر شیب زمینی که رودخانه در آن جریان دارد، زیاد باشد، رودخانه مسیر مستقیم پیدا می‌کند و در صورتی که شیب زمین کم باشد، رودخانه مسیر مارپیچی به خود می‌گیرد.

 

مسیر رودخانه مستقیم

مسیر رودخانه مارپیچ

اطلاعات جمع‌آوری کنید (صفحهٔ ۴۹ کتاب درسی)

 

با مراجعه به منابع معتبر علمی دربارهٔ اثر عواملِ دیگر بر شکل مسیر رود (مستقیم یا مارپیچی) اطلاعاتی جمع‌آوری و به کلاس گزارش کنید. ؟؟؟؟

 

آبشار

رودخانه در ادامۀ مسیر خود ممکن است به محلی برسد که بستر آن به طور ناگهانی دچار اختلاف ارتفاع می‌شود. در این صورت آبشار (تندْآب) ایجاد می‌گردد. علت تشکیل آبشار این است که آب در مسیر جریان خود، ابتدا از سنگ‌های سخت و مقاوم سپس از سنگ‌های نرم و کم مقاومت عبور می‌کند. بر اثر فرسایش در زمان نسبتاً طولانی، سنگ‌های مقاوم برجای می‌مانند و سنگ‌های نرم از بین می‌روند و اختلاف ارتفاع در مسیر رود ایجاد می‌شود که به آن آبشار گفته می‌شود.

آبشار- استان لرستان

آلودگی رودخانه‌ها

در گذشته تصور بر این بود که به دلیل فراوانی آب در رودخانه‌ها، تخلیۀ فاضلاب‌ها در آلودگی آنها تأثیری ندارد؛ در حالی که امروزه ثابت شده است که کمترین آلودگی در رودخانه‌ها باعث ایجاد مشکلات زیست محیطی فراوانی می‌شود. رودخانه‌ها به عنوان بخشی از محیط زیست و منبع تأمین کنندۀ قسمت عمده‌ای از آب آشامیدنی، کشاورزی و صنعتی نیاز به حفاظت و توجه بیشتری دارند.

آلودگی آب رودخانه

خود را بیازمایید (صفحهٔ ۵۱ کتاب درسی)

 

به نظر شما مهم‌ترین منابع آلوده کنندهٔ رودخانه ها کدام‌اند؟ منظور از آلودگی آب، آلودگی شیمیایی، میکروبی و آلودگی با مواد زاید آب دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، اقیانوس‌ها و آب‌های زیر زمینی است. علت‌های آلودگی آب عبارتند از: فاضلاب و آب کثیف، زباله‌های دریایی، زباله‌های صنعتی، زباله‌های رادیو اکتیو، آلودگی نفتی، ذخایر زیر زمینی، آلودگی جوی، گرمای کره‌ٔ زمین و…
آلودگی رودخانه‌ها چه مشکلاتی را ایجاد می‌کنند؟ آلودگی رودخانه‌ها توسط آلوده کننده‌های شیمیایی یکی از معضلات زیست محیطی است. وقتی مواد شیمیایی آلوده کننده‌ٔ حمل شده توسط آب، وارد مسیرهای آبی می‌شود، باعث تخریب و نابودی آن شده، باکتری‌ها، ویروس‌ها و موجودات تک سلولی از مواد آلوده‌ٔ شیمیایی شناخته‌شده‌ای هستند که بسیار خطرناک هستند. این مواد عامل بیماری‌های مختلفی مثل حصبه، اسهال خونی و ناراحتی‌های تنفسی و امراض پوستی می‌شوند.
بالا بودن بیش از حد فاضلاب‌ها و کودهای شیمیایی حاوی مواد آلوده کننده، باعث رشد و تحریک بیش از حد جانداران آبزی و جلبک‌ها می‌شود. رشد بیش از حد انواع موجودات زنده باعث لخته شدن و تجمیع می‌شود و مسیرهای دریایی را مسدود می‌کند و تمام اکسیژن محلول موجود در آب را مصرف می‌کند. افزایش بیش از حد این موجودات، باعث کمبود اکسیژن در آب و به خطر افتادن موجودات دریایی، مثل ماهی‌ها و بی‌مهرگان دریایی می‌شود. این آلودگی همچنین باعث ایجاد لجن‌ها و دیگر جامدات معلق می‌شود.

دریاچه‌ها

بخشی از آب کره که در سطح خشکی‌ها واقع شده است و به طور طبیعی به آب‌های آزاد راه ندارد، دریاچه نامیده می‌شود. دریاچه یک محیط زنده و پویاست که جانداران مختلفی در آن زندگی می‌کنند. دریاچه‌ها از نظر تأمین مواد غذایی، مواد معدنی، ذخایر نفت و گاز، گردشگری، تعدیل آب‌و‌هوای منطقه، حمل‌و‌نقل و کشتیرانی اهمیت دارند.

بزرگ‌ترین دریاچۀ جهان، دریاچۀ خزر است که به علت وسعت زیاد به آن دریا گفته می‌شود. دریاچه‌های کشورمان از نظر چگونگی تشکیل با هم متفاوت‌اند. برخی از آنها به طور طبیعی و بعضی از آنها توسط انسان ایجاد شده‌اند.

دریاچهٔ خزر

جدول زیر را تکمیل کنید.

نام دریاچه

استان / استان‌ها

علت تشکیل

گیلان / مازندران / گلستان

باقیمانده دریای قدیمی به نام تتیس

ارومیه

آذربایجان غربی / آذربایجان شرقی

شکستگی‌های قسمتی ازسنگ کره

اردبیل

دهانه آتشفشان

دریاچه درون غار علیصدر

بالاتر بودن سطح آب‌های زیرزمینی از کف غار

دریاچه‌ها هم می‌میرند.

دریاچهٔ سبلان- دهانهٔ آتشفشان سبلان

دریاچه‌هایی که به طور مصنوعی ایجاد می‌شوند بر اساس نوع کاربرد و بهره‌برداری از آن متفاوت‌اند. برخی از دریاچه‌ها در پشت سدها به وجود می‌آیند. از آب ذخیره شده در این دریاچه‌ها برای تولید برق، کشاورزی و آب آشامیدنی استفاده می‌شود؛ مانند سد امیرکبیر که در شمال شهر کرج واقع شده است.

گاهی دریاچه‌هایی در اطراف شهرها به منظور تعدیل دمای هوا، حفظ محیط زیست و توسعۀ گردشگری ایجاد می‌شوند؛ مانند دریاچۀ مصنوعی شهدای خلیج فارس که در منطقه چیتگر تهران احداث شده است.

دریاها و اقیانوس‌ها

حدود ۹۷ درصد حجم آب کره در دریاها و اقیانوس ها قرار دارد و تقریباً ۳۴۳۴ سطح زمین را آب می‌پوشاند. به همین دلیل سیارۀ زمین از فضا به رنگ آبی دیده می‌شود.

شکل سواحل دریاها در جاهای مختلف، متفاوت است. در قسمت‌هایی که جنس سنگ‌های ساحلی در برابر فرسایش مقاوم‌اند، شکل ساحل به صورت صخره‌ای و پرتگاهی است.

سواحل پرتگاهی جنوب کشور

 در قسمت‌هایی که سنگ‌های ساحلی مقاومت کمتری دارند، شکل سواحل به صورت هموار و ماسه‌ای است.

سواحل هموار خلیج فارس

کشور ما از طریق خلیج فارس و دریای عمان با آب‌های آزاد ارتباط پیدا می‌کند.

 

گفت‌وگو کنید (صفحهٔ‌ ۵۲ کتاب درسی)

 

دربارهٔ منابع آلوده کنندهٔ دریاها و دریاچه‌ها و تأثیر آنها بر محیط زیست در کلاس گفت‌وگو کنید. انواع اصلی آلاینده‌های آب، آلاینده‌های شیمیایی، بیولوژیکی و مواد فیزیکی هستند که از  لحاظ نوع آلاینده به ۸ دسته تقسیم می‌شوند که عبارتند از: مواد نفتی، آفت کش‌ها و علف‌کش‌ها، فلزات سنگین، زباله‌های خطرناک، مواد آلی زائد، رسوبات، میکرو ارگانیسم‌های مضر و آلودگی گرمایی.

بیشتر بدانید
در خلیج فارس و دریاهای عمان و خزر نیز جزر و مد وجود دارد.

حرکات آب دریاها

آب دریاها به دلایل مختلف دائماً در حال حرکت‌اند. این حرکت به صورت امواج دریا، جریان‌های دریایی و جزر و مد است. به حرکت آب به سمت بالا و پایین، موج آب گفته می‌شود.
امواج دریا باعث فرسایش و تغییر شکل سواحل می‌شوند. هنگام وقوع زمین لرزه و آتشفشان‌های زیردریایی، امواج بزرگی در دریا ایجاد می‌شود که به آن آبتاز (سونامی) می‌گویند.

جزر و مد در اثر نیروی گرانشی ماه و خورشید ایجاد می‌شود. به بالا آمدن آب و حرکت آن به سمت ساحل مد و به پایین رفتن آب در سواحل، جزر گفته می‌شود. برخی کشورها از جزر و مد در تولید انرژی الکتریسیته و ماهیگیری استفاده می‌کنند. در دوران دفاع مقدس، رزمندگان برای عبور از اروند رود از پدیدۀ جزر و مد استفاده می‌کردند.

تولید الکتریسیته

اطلاعات جمع‌آوری کنید (صفحهٔ ۵۳ کتاب درسی)

چگونه رزمندگان به منظور عبور از عرض رودخانۀ اروند از پدیده جزر و مد استفاده می‌کردند؟ شب‌های مهتابی که مد در خلیج فارس اتفاق می‌افتاد، نیروی گرانش ماه سبب پس رفتن آب رودخانه به سمت خلیج فارس می‌شد، در نتیجه عمق رودخانه کاهش چشم گیری پیدا می‌کرد و می‌توانستند از عرض رودخانه بگذرند.

یخچال‌ها

در مناطقی از کرۀ زمین که میانگین دمای هوا از صفر درجۀ سلسیوس کمتر است، بارش عمدتاً به صورت برف است. با انباشته شدن برف طی سال‌های متمادی در این نواحی، یخچال تشکیل می‌شود. یخچال‌ها به طور کلی به دو دستۀ قطبی و کوهستانی تقسیم می‌شوند. یخچال‌های عظیم قطبی در نواحی قطب شمال و جنوب کرۀ زمین قرار دارند و یخچال‌های کوهستانی در نواحی مرتفع سطح خشکی‌ها تشکیل می‌شوند.

یخچال علم کوه- استان مازندران

 

ارسال نظر

error: سایت در برابر کپی برداری محافظت شده است